Xyanua khi tiếp xúc sẽ hấp thu nhanh vào cơ thể và ức chế nhanh hệ hô hấp, hệ thần kinh, từ đó gây nguy hiểm tính mạng ngay cả khi chỉ tiêu thụ một liều lượng rất nhỏ. Vậy Xyanua là chất gì? Mức độ cực độc của Xyanua là như thế nào?
1. Xyanua là chất gì?
Xyanua là một hợp chất hóa học có chứa nhóm cyano (C≡N), bao gồm một nguyên tử cacbon C liên kết với một nguyên tử nito N. Xyanua có thể là chất lỏng hoặc khí, chẳng hạn như hydro xyanua (HCN) hoặc xyanogen clorua (CNCl). Xyanua cũng có thể ở dạng tinh thể rắn như natri xyanua (NaCN) hoặc kali xyanua (KCN)
Hàm lượng xyanua thấp được tìm thấy trong tự nhiên và trong một số sản phẩm. Trong tự nhiên, người ta tính toán có hơn 2.000 loài thực vật chứa chất độc này. Điển hình nhất là măng tươi và sắn (khoai mì). Trong hạt của các loại quả táo, mơ, lê, mận, anh đào, đào… cũng có xyanua nhưng khá ít. Khói thuốc lá cũng có một lượng xyanua nhất định gây hại khi dùng lâu dài
Nếu được chế biến đúng cách, nhiễm độc xyanua từ thực phẩm ít xảy ra. Một số người cơ địa nhạy cảm có thể thấy khó tiêu, đầy bụng, chướng bụng, ợ hơi, choáng nhẹ,…
Hydro xyanua là chất lỏng màu xanh nhạt hoặc không màu ở nhiệt độ phòng và là chất khí không màu ở nhiệt độ cao hơn. Nó thường có mùi hạnh nhân đắng nhưng không phải lúc nào cũng tỏa ra mùi và không phải ai cũng có thể phát hiện ra mùi này.
Natri xyanua và kali xyanua là những loại bột màu trắng có thể có mùi giống hạnh nhân đắng.
2. Xyanua được sử dụng như thế nào?
Trong lịch sử, Hydro xyanua đã được sử dụng làm vũ khí hóa học trong Thế chiến I. Tuy nhiên Xyanua lại có nhiều vai trò trong các ngành công nghiệp. Các hợp chất chứa Xyanua được sử dụng trong thuốc trừ sâu, thuốc khử trùng, nhựa, mạ điện, phát triển quang học và khai thác mỏ. Các công ty thuốc nhuộm cũng sử dụng Xyanua.
Một số quy trình như luyện kim, chụp rửa ảnh, làm nữ trang hay đồ nhựa, khai thác mỏ, xử lý chất thải… có thể sinh ra xyanua.
Xyanua có trong nhiều nguồn độc như đám khói cháy, nhất là cháy vật dụng như len, tơ tằm, cao su tổng hợp, các chất polyurethane từ nhựa dẻo, sơn, keo, chất chống thấm, cách âm, nệm..
Xyanua bị cấm bán ngoài thị trường. Hiện hóa chất này chỉ cho phép sử dụng trong công nghiệp. Tuy nhiên, nhiều người vẫn có thể “lách” mua được chất này.
3. Mức độ cực độc của Xyanua là như thế nào?
Xyanua là hóa chất cực độc, được liệt vào danh sách những chất độc nhất trong các loại chất độc. Từ xưa, dân gian đã gọi “thứ nhất nhân ngôn (Xyanua), thứ nhì thạch tín (asen)” để nói về mức độ độc hại của hóa chất này.
Chỉ cần ăn/hít phải 1 lượng nhỏ Xyanua cũng có thể gây ra rất nhiều hậu quả nghiêm trọng.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), chỉ cần khoảng 50-200mg Xyanua qua đường miệng hoặc hít khoảng 0,2% dạng khí cũng đủ gây tử vong cho một người lớn khỏe mạnh.
4. Xyanua hoạt động như thế nào trong cơ thể?
Mức độ nguy hiểm do ngộ độc Xyanua sẽ phụ thuộc vào lượng Xyanua mà cơ thể tiếp xúc, cũng như lộ trình và thời gian tiếp xúc. Việc hít phải khí Xyanua sẽ nguy hiểm nhất. Đồng thời nuốt và uống phải Xyanua cũng sẽ gây ngộ độc nặng.
Sau khi tiếp xúc, xyanua nhanh chóng đi vào máu. Chất độc này sẽ ngăn cản các tế bào trong cơ thể sử dụng oxy, từ đó các tế bào sẽ chết dần giống tình trạng “ngạt thở trên cạn”. Não và tim là các cơ quan dễ bị tổn thương nhất.
5. Các dấu hiệu và triệu chứng cụ thể của ngộ độc chất Xyanua là gì?
Ảnh hưởng sức khỏe do tiếp xúc với xyanua ở mức độ cao có thể bắt đầu sau vài giây đến vài phút. Một số dấu hiệu và triệu chứng của phơi nhiễm bao gồm:
Yếu người, bồn chồn, đờ đẫn
Đau đầu
Buồn nôn/cảm giác đau bụng
Nhịp tim nhanh hay chậm
Thở nhanh hay chậm
Thở hổn hển và khó thở
Mất ý thức, hôn mê
Co giật
Tổn thương phổi
Tim ngừng đập
Trương hợp não và tim bị thiếu ô xy trong thời gian dài, kể cả khi bệnh nhân thoát cơn nguy kịch thì sau này cũng để lại di chứng nặng nề.
6. Tiếp xúc với Xyanua được điều trị như thế nào?
Ngộ độc Xyanua được điều trị bằng thuốc giải độc đặc hiệu và chăm sóc y tế hỗ trợ tại bệnh viện hoặc bởi nhân viên cấp cứu đã được đào tạo. Điều quan trọng nhất là nạn nhân phải được điều trị y tế càng sớm càng tốt. Bệnh nhân thường được thở oxy.
Thuốc giải độc cho ngộ độc Xyanua hữu ích nhất nếu được dùng càng sớm càng tốt sau khi tiếp xúc. Hai loại thuốc giải độc (natri nitrit và natri thiosulfate) thường được sử dụng để ngăn chặn tác động của ngộ độc xyanua nghiêm trọng. Các loại thuốc khác có thể cần thiết để kiểm soát các ảnh hưởng bổ sung tới sức khỏe của Xyanua chẳng hạn như co giật.
Những người gặp các dấu hiệu và triệu chứng nghiêm trọng cần được chăm sóc tích cực tại bệnh viện, đặc biệt là những người đã hôn mê. Bất kỳ sự chậm trễ nào cũng có thể dẫn đến tử vong.
7. Phòng tránh ngộ độc Xyanua
Trong số các loại thực vật dễ gây ngộ độc Xyanua nhất có sắn (khoai mì) và măng tươi. Đây là những loại thực phẩm phổ biến trong bữa ăn của nhiều gia đình người Việt.
Chất độc này có đặc tính tan trong nước và bay hơi ở nhiệt độ cao nên với măng tươi, tốt nhất nên ngâm nhiều giờ trong nước trước khi chế biến tiếp, chất Xyanua sẽ giảm dần khi tiếp xúc với nước. Nên luộc măng thật kỹ, thay nước nhiều lần để loại bỏ độc tố. Măng muối chua để chín, có mùi chua đặc trưng, ngả sang màu vàng mới sử dụng. Tuyệt đối không ăn măng sống.
Sắn tươi (khoai mì) cũng có chứa chất độc Xyanua trong cả vỏ và thịt. Khi luộc, nhất là luộc với số lượng lớn thì chất này sẽ đóng váng trên bề mặt nước. Người ăn phải chất này với hàm lượng cao sẽ bị ngộ độc, mà dân gian hay gọi là “say” sắn. Thực tế, đã có nhiều người ăn sắn bị chết vì chất Xyanua có trong sắn (khoai mì).
Qua những vụ việc, vụ án liên quan đến Xyanua, cần tăng cường giáo dục về cách phòng tránh ngộ độc Xyanua trong cuộc sống hàng ngày. Việc mua bán hóa chất độc cần có phiếu kiểm soát với sự xác nhận của cả bên mua và bên bán. Đây làm cơ sở kiểm soát hóa chất độc lưu thông trên thị trường.
Bác sĩ Nguyễn Văn Luân